5060 - 342 - 949
dr.nayeri.mehbang [at] gmail.com

مِهبانگ ، بانگِ دانش و خرَد

برای حمایت از ما ، یکی از ما باشید
18 آگوست 2015

خدا در مغز (2)

/
نوشته شده توسط
/
دیدگاه0

God and mind

نویسنده: مایکل بروکس

برگردان: علي محمد طباطبايي

 

آمادگی طبیعی ما برای باور به جهان فراطبیعی همچنان که پیرتر می شویم همراه ما می ماند. کلمن به این نتیجه رسید که انسان های بالغ همان اندازه گرایش به دیدن قصد و نیت در جایی که نمی تواند چنین چیزی وجود داشته باشد دارند که کودکان. افراد بالغ هنگامی که از آنها خواسته می شود برای پدیده های طبیعی توضیحی بیابند غالباً به استدلال های غایت شناختی (teleological) از قبیل « درختان اکسیژن تولید می کنند تا حیوانات بتوانند تنفس کنند » متوسل می شوند و یا مثلاً به « خورشید داغ است زیرا گرمی زندگی را می پروراند. »

بویر مشتاقانه اشاره می کند که افراد بالغ دیندار نه ذهن کودکانه ای دارند و نه ناقص العقل اند. بررسی های علمی به عمل آمده نشان می دهند که قالب ذهنی چنین افرادی از کودکان بسیار متفاوت است و آنها در درجه اول به ابعاد اخلاقی ایمان دینی خود توجه می کنند و کمتر به ویژگی های فراطبیعی.

به عقیده بلوم حتی به این ترتیب بازهم دین ابداعی گریزناپذیر از ارتباط های درونی مغز ما است: « همه انسان ها این مدارهای مغزی را دارند و از آن هرگز گریزی نیست. » پتروویچ اضافه می کند که حتی افراد بالغ که خود را به عنوان بی دین و لاادری می پندارند نسبت به تفکر فراطبیعی بسیار مستعد هستند. برینگ نیز با این نظر موافق است. هنگامی که یکی از دانشجویانش مصاحبه هایی با افراد بی باور به دین به انجام رساند، روشن گردید که آنها اغلب به طور سربسته قصد و نیت را به لحظه های مهم یا تکان دهنده در زندگی خود نسبت می دادند، گویی که بعضی کارگزاران برای انجام آن رویدادها دخالت کرده اند: « آنها به طور کامل مفهوم خدا را از ذهن خود دورنمی کنند، بلکه فقط در گوشه ای از ذهن خود آن را مخفی می کنند. »

به عقیده آتران این واقعیت که غالباً ضایعه روحی مسئول این قبیل لغزش ها است سرنخی به دست می دهد که چرا در افراد بالغ دست شستن از اعتقاد ذاتی به خدایان دشوار است. او این مسئله را « تراژدی شناخت » می نامد. انسان ها می توانند رویدادهای آتی را پیش بینی کنند، گذشته را به خاطر آورند و این مسئله را در ذهن خود مورد بررسی قرار دهند که چگونه ممکن است مشکلاتی روی دهد ـ از جمله مرگ خودشان که پرداختن به آن بسیار دشوار است. آتران می گوید: « شما مجبورید که به راه حلی برسید، در غیر این صورت از پای درخواهید آمد. » هنگامی که جریان های طبیعی مغز به ما حکم خروج از زندان می دهند ما آن را می پذیریم.

این دیدگاه را آزمایشی مورد تایید قرار می دهد که سال گذشته منتشر شده است. جنیفر ویتسون از دانشگاه تگزاس در آستین و آدام گالینسکی از دانشگاه نورد وسترن در اوانستون ایلینویز از مردم این پرسش را مطرح کردند که آنها چه طرح و نقشی را در آرایش و نظم و ترتیب نقطه هایی که به آنها نشان داده می شد و یا در اطلاعات مربوط به بازار سهام می توانند تشخیص دهند. آنها قبل از طرح این سوال خود در نیمی از شرکت کنندگان در این آزمایش جوری رفتارکردند که آنها (شرکت کنندگان) احساس کنند چندان زیر نظارت قرار ندارند.

نتیجه آزمایش بسیار قابل توجه بود. گروهی که احساس می کردند نظارتی بر روی آنها وجود ندارد حتی در جایی که هیچ طرح و نقشه ای وجود نداشت چنین چیزی را می دیدند. خانم ویتسون می گوید: « ما از این که این پدیده تا این اندازه متداول است متعجب هستیم. » به عقیده ی او آنچه در اینجا مطرح است این است که وقتی ما احساس می کنیم نظارتی وجود ندارد به شیوه های تفکر خرافاتی بازمی گردیم. این توضیح می دهد که چرا ادیان در دوره ی اخیر با رونق و شکوفایی روبرو شده است.

بنابراین اگر دین پیامد طبیعی شیوه ی کارکرد مغز ما است تکلیف خدا در این وسط چه می شود؟ تمامی محققینی که در این مطالعات شرکت داشته اند تاکید می کنند که این یافته ها در باره ی وجود یا عدم وجود خدا چیزی برای گفتن ندارند: همانگونه که بارت اظهار می داد، این که عقیده به چیزی صحت داشته باشد یا نداشته باشد کاملاً مستقل است از این که چرا مردم به آن باور دارند.

بنابراین چنین به نظر می رسد که خدا همچنان با ما باقی می ماند و بی خدایی (atheism) همیشه یک کالای کم مشتری باقی خواهد ماند. ایمان دینی « راهی با کمترین ایستادگی ممکن » است در حالی که بی اعتقادی به ادیان مستلزم تلاش انسانی.

این یافته در واقع این اندیشه را به چالش می گیرد که دین نوعی سازگاری است. آرتان می گوید: « بله، دین به ایجاد جوامع بزرگ کمک می کند، و هنگامی که عملاً چنین جوامعی بوجود آمده باشند، شما می توانید با رقابت گروه هایی را از گردونه خارج کنید که از عهده ی مبارزه با شما برنمی آیند. دین در حکم نوعی دست ساخته بشر است برای آن که بتوان به کمک آن جهان های پنداری ساخت. فکر نمی کنم که برای دین نوعی سازگاری در کار باشد به همان نحوی که برای ساختن هواپیما چنین چیزی مطرح نیست. »

هرچند طرفداران نظریه دین به مثابه سازگاری براین باورند که این دو عقیده می توانند در کنار هم وجود داشته باشند. بر اساس آنچه دیوید سلوان ویلسون از دانشگاه بیرمنگام می گوید عناصر باورهای دینی می توانند به عنوان محصول جانبی از تکامل مغز ایجاد شده باشند، لیکن دین اساساً برای آن که به بقای گروه های انسانی کمک می نمود گزینش تکاملی شده است. به گفته خود او: « بیشتر سازگاری ها توسط ساختارهای پیشین ایجاد شده است. هم نظریه ی بویر و هم آنچه من می گویم هردو می توانند صحیح باشند. »

رابین دانبار از دانشگاه آکسفورد ـ یعنی دانشمندی که به عنوان سرسخت ترین مدافع نظریه ی دین به مثابه سازگاری شناخته می شود ـ با این ایده که دین مدارهای مغزی را که برای چیزدیگری تکامل یافته بود انتخاب کرده است مخالفتی ندارد. ریچارد داوکینز نیز می پذیرد که این دو نظرگاه می توانند باهم هماهنگ باشند: « چرا نباید حق با هردوی آنها باشد؟ در واقع نظر من این است که آنها چنین اند. »

و سرانجام این که یافتن منشأ حقیقی چیزی به پیچیدگی دین کاری بس دشوار است. هرچند آزمایشی وجود دارد که می تواند راه درازی طی کند و ثابت نماید که آیا بویر، بلوم و بقیه در تعقیب چیزی قابل پذیرش هستند یا خیر. مسائل اخلاقی دلالت بر آن دارند که این آزمایش زودتر از این امکان پذیر نبود، علی رغم آن که مردم از حدس و گمان در باره نتیجه نهایی آن فروگذاری نکردند.

چیزی شبیه به این را در نظر بگیریم. چنانچه کودکان را به حال خود رها کنیم آنها زبان های کرئول (creole) خودشان را به کمک مدارهای مغزی مخصوص سخن گفتن که در مغز ما کارگذاشته شده است اختراع می کنند. آزمایشی مشابه می تواند بهترین آزمون ما برای گرایشات ذاتی برای زبان در انسان ها باشد. آیا گروهی از کودکان که در انزوا بزرگ شده اند ممکن است به طور خودانگیخته باورهای دینی خودشان را نیز بیافرینند؟ پاسخ بلوم به این پرسش مثبت است.

خداوند زودباوران

ریچارد داوکینز در کتاب « توهم خدا » چنین استدلال می کند که دین به کمک مغزشویی به ویژه مغزشویی کودکان اشائه یافته است. به عقیده ی او تکامل چنان کودکان را آماده می کند که هرچه والدین و بزرگان قبیله به آنها می گویند به سهولت می پذیرند، زیرا اطمینان و توکل به فرمانبرداری برای بقاء ارزشمند است. این باور در عین حال داوکینز را به پذیرش این نکته کشانده است که وی آن را « زودباوری کورکورانه » به هنگام مواجهه با ادعاهای دینی می نامد.

هرچند چنانچه کودکان دارای نوعی باور مادرزادی نسبت به وجود خدا باشند فرضیه ی مغزشویی دیگر چه نقشی خواهد داشت؟ داوکینز می گوید: « من به طور کامل از این که فکر می کنم کودکان برای داشتن ایمان به خدایان ناپیدا توسط جریان تکاملی آماده شده اند خرسندم و همیشه نیز چنین بوده ام. باوجود این فرضیه مغزشویی را نیز کاملاً موجه می دانم. این دو عامل موثر می توانند یکدیگر را تقویت کنند و به عقیده من چنین نیز می کنند. » به عقیده ی او زودباوری حاصل از تکامل، گرایش های کلی و طبیعی کودک در باور به خدایان را به آنجا می رساند که آنها را به نوعی باور بخصوص به خدا (یا خدایان) مطابق با آنچه والدین آنها ایمان دارند معتقد سازد.

Born believers: How your brain creates God

by Michael Brooks

 

 

ارسال پاسخ

مجموعه‌ی کامل کلاس‌ها و سمینارها بزودی در بخش محصولات در دسترس قرار خواهد گرفت! رد کردن